Free Web Hosting | free host | Free Web Space | BlueHost Review

آذربايجان و توركلر

حسن صفري - تبريزدن

تورك تاريخينه آزاجيق تانيش اولان تدقيقاتچي , آذربايجان تاريخين آراشديراركن توركلرين بو يوردون ازلي صاحيبي و ساكيني اولمالارينا داير ائله فاكتلار الده ائديرلر كي آز قالا چاشيب قالير . بئله وضعيتده تدقيقاتچي بيلمير موجود فاكتلارا اينانسين يوخسا آرياچي تاريخچيلرين ميلياردلار اينسانلاردا فورمالاشديرديغي تصوره . آبسورت آريائيزم نظريه سي نئچه عصردير دونيا امپرياليستلري و اونلارين چالديغي هاوايا اوينايان بعضي ايران تاريخچيلري طرفيندن بشريته خصوصيله آذربايجان توركلرينه آشيلانير. بو موهوم نظريه او قده ر گوجلو تبليغ اولونور كي , تاسفله تاريخي گئرچكليكلري پرده له يه بيلير. موضوعدان كنارا چيخساقدا مسئله يه آيدينليق گتيرمك مقصديله قيسا شكيلده آرياچيلارين اويونبازليقلارينا اشاره ائتمك مجبوريتينده ييك :

غربده عيرقچي باخيشلي عاليملر و اونلارين تاثيرينه دوشنلر اؤزلرينده كيمليك حيسي ياراتماق مقصديله خيالي دا اولسا يئني و گويا اوستون سوْي آنلاييشي فورمالاشديرماغا باشلاديلار . « ديلچيلر آراسيندا ياييلان بو آبسورت ائله جه ده خيالي فيكيرلرين دواميندا كريستين لاسئن اصرار ائتدي كي , هند ژئرمن و يا هند آوروپايي قوْهوم ديللر قروپونا آريايي آدي وئريلسين , آريايي آدي ايلك اينسان قروپونا دا عايد ائديلسين ». 1

بير چوخ بئله عيرقچيلر او جمله دن « گوبينو استثمارچي كاپيتاليست اؤلكه لري و حتي مستملكه اؤلكه لرين تاريخچي , سياستچي و يازيچيلارينين باخيش و تفكرونه تاثير گؤستريب هئچ بير علمي و تاريخي اساسي اولمايان « آريا سوْيو نظريه سيني » اونلارا آشيلاييب يايماغا باشلاديلار». 2   سونرا «شرقشناسلارلا استثمارچي دؤلتلر بيله رك و يا بيلمه دن امكداشليق ائتميشلر. شرقشناسلار شرقي تصورلرينده تانيماغا و استثمارچيلار ايسه شرقه يييه لنمه يه باشلاديلار. بو مسئله نين باش توتماسيندا استثمارچي سياستچيلر و عالي تحصيللي شرقشناسلارين عيرقچي و استثمارچيليق ايناملاري بؤيوك رول اوينادي » 3

غرب و اونون استثمارچي سياستچيلري ائله جه ده اونلارين قوللوغوندا اولان خصوصيله شرقشناس تدقيقاتچيلار آبسورت آريايي نظريه سينه سؤيكه نه رك ايراندا فارسلاري دا اؤز منافعلري جهتينده اؤيمه يه باشلاديلار. اونلار ايران ضياليلاري او جمله دن آقاخان كرماني و باشقالارينا تاثير گؤسترمكدن علاوه عملي شكيلده فارس سلاله سينين حاكميته گتيريلمه سينده اللريندن گله ني اسيرگه مه ديلر. دونيانين بؤيوك مستملكه چي اؤلكه سي انگلتره نين بير باشا اشتراكي ايله ايراندا قاطي ملتچيلييي تحريك ائدن اردشيرجي ريپورتر انگلتره سفيرلييينين سياسي مصلحتچي سي كيمي تهرانا گؤندريلدي. اردشير جي ريپورتر اؤز خاطره لرينده يازديغي كيمي وار گوجو ايله ايران پرست ليك و ايران سئورليك حيسي نين آشيلانماسينا چاليشيب . بوندان علاوه « اردشير جي ريپورترين ايراندا اساس رولو ايرانچي بير نفري ( رضاخاني ) تاپماق , يئتيشديرمك , اونو تانيتماق واونونلا بيرليكده اونون حاكميته گتيريلمه سينه زمين ياراتماقدان عبارت اولوب . اونون سرپرسي سايكس , سردنيس رايت , لرد لينكتن و باشقا انگلتره مامورلاري ايله چوخ ياخين و مهربان مناسبتي وار ايدي. انگلتره كابينه سي اونو خصوصي مصلحتچي كيمي تهرانا گؤندرميشديلر». 4

دونيا امپرياليزمينين منافعي دوغرولتوسوندا , اونلارين وئردييي ايديا و حتي بيرباشا اشتراكي ايله تاريخ موهوم و خيالي آرياييلرين تمثاليندا فارسلارين خئيرينه تحريف ائديلدي. بو پروسئسين دواميندا كسرويلر ميدانا چيخدي و تاسفله ايندي ده بو پروسئس داوام ائده رك تاريخي گئرچكليكلري پرده له ييب اينسانلاردا يانليش تصور يارادير. بو قيسا آچيقلامادان سونرا اساس مسئله يه كئچيب آذربايجاندا قديم ائتنوسلار و اونلارين ائتنيك منسوبيتي ني آراشديريريق :

بؤلگه نين و آذربايجانين ميلاددان قاباقكي دؤرلرينين تاريخين اساساً ميخي يازيلار و اونلاردا عكس ائتديريلن ائتنونيم , توپونيم و آنترونيملر واسيطه سيله اؤيرنمك مجبوريتينده ييك :

البته ائله همين يازيلاردان چوخ ماراقلي معلومات الده ائديريك . همين يازيلارا اساساً  « آذربايجان تورپاقلاريندا كي تورك حاكميتي ميلاددان قاباق 4 مين ايل اوللره گئديب چيخير. بومنبعلرده خصوصيله آراتتاليلار, قوتلار ( قوتيلر ) , لوللوبيلر و هوريلر حاقدا معلوماتلار واردير». 5

منبعلره اساساً آذربايجاندا يارانميش ايلك تورك دؤلت , آراتتا دؤلتي اولموشدور. آراتتا قديم آذربايجانين داغليق اراضيسينه وئريلن آد ايدي. معناسي ساده جه اولاراق داغ دئمكدير. شومئر آككاد مكتب لغتينده ( ميلاددان قاباق 8-نجي عصر ) همين سؤزون « آراتتو و آراتو » نمونه لري داغ معناسيندا عكس اولونموشدور». 6 داغ سؤزو تاغ , تا , تي , توُ فورمالاريندا دا ايشلنميشدير. ايندي ده آذربايجاندا قافلانتا , قافلانتي و ساير بئله داغ آدلاري موجود دور.

آذربايجاندا يارانميش ديگر تورك دؤلتلريندن بيري ده قوتي دؤلتي اولموشدور . ميلاددان قاباق 3-نجو مين ايلليكده اورميه گؤلونون غرب و جنوبغرب بؤلگه سينده قوتي طايفا بيرلشمه لري موجود ايدي. اونلار همين ميلاددان قاباق 3-نجو مين ايللييين 2-نجي ياريسيندان سونرا دؤلت كيمي بيرلشديلر. « قوتي دؤلتي بوْي بيرلشمه لريندن يارانميش بير دؤلت ايدي. اونون تركيبينده سوُبار , توُروك , كوْمان , بارس , بؤري, قارقار , آذر ( آس آز + ار) , زنگي و ساير تورك بويلاري اشتراك ائديردي». 7  آذربايجاندا دؤلت قورموش قوتيلردن قالان ائل ائل بيگلرينين (بَي لرينين ) آدي اونلارين تورك منشالي اولمالارينا دانيلماز ثبوتدور. « آككاد يازيلاريندا آدلاري چكيلن قوتي ائل بَي لرينين بعضيلرينين آدلاري : يارلاقاب , يارلاقاش , يارلاقان , سارلاقاب , ائلولو(مئش) , اينيم آباقئش ( اورخون يئني سئي آبيده لرينده گولتيگينه , اينيم گولتيگين » كيمي مراجعت اولونوب ) , كوُروُم ( كوروم خان قديم تورك خاني ) , تيريكان ( ديري خان ائله جه ده تاركان و توركان مدلي ) . « قوت» سؤزو تورك ائتيمولوژيسينده : حكمرانليق , اوغور , جان , روح كيمي معنالاردا ايشله ديلير و ميلادي 553-نجو ايلده حاكميتده اولان آوار( تورك ) حكمدارينين آدي كوُتي خاندير». 8     ايبران ( وُم) = اَمره ن كيتاب دده قورقوددا ) , يارلاق( يارلاكارخان آقا , قديم تورك يازيسيندا ) .

آذربايجاندا دؤرد مين ايل قاباقدان يارانميش آدلاري چكيلن آراتتا , لوللوبي و قوتي دؤلتلري دؤرونده اوزه چيخمايان لاكين همين دؤلتلرين يارانماسيندا بير طايفا كيمي اشتراك ائدن توُروكلاردا دقتي جلب ائدير. « ايلك دفعه بو آدين توركلرله ايلگيلي اولدوغونو سؤيله ين ح.ز. كوشاي ايكي لوحه ده توروككو سؤزو اولان سطري 1982 ده بخارستده نشر اولونان علمي بوللئتئنده چاپ ائتديرميشدير. بير چوخ عاليملر او جمله دن ز.يامپوْلسكي . يوسيف اوف , س. عليارئف آسسور متنلرينده خاطيرلانان توروككو و يا توروكي بويونو تورك حساب ائتميش و بو آدين مختليف زامانلاردا و مختليف ديللي يازيلاردا توروك , تؤرؤك ,توُروُك , توركي شكلينده ايشلنديييني قيد ائتميشلر».  9

اصلينده بو آدي ماري متنلرينين ترانسكيپسياسيندا دوزگون وئرمه ميشلر.بئله كي تورك سؤزونون قديم فورماسي توروك شكلينده دير و آسسورجا اولان متنلرده ده همين فورما عكس اولونموشدور.

ميلاددان قاباق 3-نجو 2-نجي مين ايلليكلرده سوُ طايفالاري دا زاگروس داغلاري و اورميه گؤلونون جنوبوندا ياشاييردي. « بو ائتنونيمين ايلكين فورماسي سوُو-سوُب اولموشدور. بير سيرا تدقيقاتچيلار سوُ ائتنونيمينين ايكي چا ي آراسينين شماليندا گئنيش بير اراضيده ياشايان سوُبير سوُبار و اورميه گؤلو حوضه سينده سوُوبي سوُمبي طايفا آدلارينين قيسا ديلميش فورماسي حساب ائده رك سوُبير, سوُبار آدلاريني سونرا كي تورك منشالي سوُبير سوُبار طايفالارينين آدي ايله عيني لشديرميشلر». 10

آذربايجان و آنا دولودا ياشاميش قديم تورك طايفالاريندان بير ده كوُمانلار اولموشلار. ميلاددان قاباق 3-نجو 2- نجي مين ايلليكده سامي و هورري طايفالارينين تضييقي ايله داغيلميش سوُبار بويلاري كوْنفئدئراسياسيندان قالان بعضي بويلارين قوزئي ايكي چاي آراسي بولگه لرده و فرات چايينين غرب طرفينده يئرلشديييني گؤرمك اولار. بئله بويلاردان بيري  ده كومانلاردير. فراتين آرخاسينا كئچن كوُموق وكوُمان بويلاري بير مدتدن سونرا يئرلي طايفالارين ايچينده اَريييب گئتدي. لاكين اوُزون مدت اونلارين يئرلشدييي اراضيلر كوموق و كومان اؤلكه سي كيمي تانيندي . بو اؤلكه آسور يازيلاريندا كاممانو , اورارتو يازيلاريندا قامانا شكلينده وئريلير. باشقا كومان اؤلكه سي ايسه دجله چايينين شرقينده قديم آذربايجان سينيريندا ايدي. گؤرونور پتوْلئمئي بو ايكي كومان اؤلكه سيني فرقلنديرمك اوچون اولكيني كاپادوكيا كوماني آدلانديرميشدير. اورارتو قايناقلاري همين چاغلاردا داها بير كومان بويونون گؤيچه گؤلو ياخينليغيندا ياشاديغيني گؤسترير». 11

قديم آسسور و هئت يازيلاريندا آدلاري چكيلن ديگر تورك طايفالاريندان بيري ده قاشقايلار اولموشلار. ميلاددان قاباق 1320-1345-نجي ايللرده حكمرانليق ائتميش 2- نجي موُرشيل حاكميتينين 9-نجو ايليندن صحبت آچان آبيده ده ( هئت آبيده سي ) قاشقايلارين دا آدي چكيلير. معلوم اولدوغو كيمي , قاشقاي سوْيو, قبيله بيرلشمه سيدير. آذربايجان قبيله سي قاشقاي ايندي ده ايرانين جنوبوندا ياشايير. دئمه لي قاشقايلار ميلاددان 14 عصر قاباق اجتماعي تاريخي حادثه لرده اشتراك ائتميشلر . قاشقايلار گنجه ده و اونا ياخين يئرلرده ياشاميش و ايندي ده بو آدلي بؤيوك سوْيلار ياشاييرلار». 12

آسسور چاري بيرينجي تيقلات پالاسار ميلاددان قاباق ( 1077-1115 ) 12-نجي عصرين سونوندا فرات چايلارينين يوخاري  آخاريندا قاشقايلارلا قارشيلاشير. سونرالار قيزيل ايرماق و كئلكيت چايلارينين يوخاريلاريندا يارانميش كيچيك قاشقاي بَي لييي ميلاددان قاباق 8- نجي عصره قده ر دوام ائتدي.... قاشقايلارين قوشونلاري اساساً هئتلر اولسادا , اونلارين كومان , آز , توْقراما , اورمو , سوُبار , بالا و دوماننا ( دوُمان تومان ) آ‎دلي اؤلكه لرله احاطه اولونموشدو. بئله كي بعضي تدقيقاتچيلار چوخلو هات تورك اويغونلوقلاري اورتايا چيخارميشلار. حتي هات ديلينده ائله سؤز  وار كي , بو گون ده معناسيني و فورماسيني ده ييشمه دن تورك ديللرينده ايشله نير. مثلاً  قوت سؤزو هر ايكي ديلده روح , جان آنلاميندا دير . قاشقايلارين جنوبشرقينده سوُبار , ميتان , اَرمَن ( ار+ من) , اوُروم , كومان و باشقا تورك بوْيلاري , بؤلگه لري واردي ». 13

آذربايجانين آدي ايله باغلي آس آز ائتنونيمي ده تورك ديللي خالقلاردا ائله جه ده آذربايجاندا چوخ يايقين شكيلده موجود اولموشدور. آز بويو تورك ائتنوسو ايچينده چوخ سايلي سويلاردان بيري ايدي. آزيا آسيا آديندا كي پارالئلليك كيمي آز ائتنونيمينين ده آس واريانتي گئنيش ياييلميشدير. « ميلاددان قاباق 8- نجي عصرين ربعونده 2- نجي سارقون او واخت آرراپها آدلانان اينديكي كركوك بؤلگه سيندن اورمو  گؤلونون گونئيينده كي مازاموُا بؤلگه سينه گئدن « شاه يولو» حاققيندا فرمان وئرميشدي كي يول تعمير ائديلسين . فرمانين اجراسي ايله باغلي معلومات وئرن شخص كيتابينين سونوندا يازير: من يئني دن سارئ شهريندن دوُر - آتاناتئ  شهرينه چيخيرام . آرراپهاليلار , دوُر آتاناتئ دن , دوُر تاليتي شهرينه حركت ائديرلر. ( من ) يئني دن دوُر تاليتي دن آزاري شهرينه يؤنه ليرم.

متني درج ائدن تدقيقاتچيلار آزاري شهريني مازاموا بؤلگه سينده يئرلشديريرلر. بو بؤلگه نين تاريخيندن معلومدور كي , اوللر اورادا لولو , توروك , زنگي , كومان بويلاري ياشاييردي ». 14

اساساً تورك بوْي آدلاري « ار» سؤزو ايله گئنيش شكيلده ايشله ديلميشدير. مثلاً خزر , سووار , آوار , تاتار , قامر , دوگر , پادار و ساير. بو ائتنوتوپونيم ده آزوار حيصه لره آيريلير. ائله جه ده بير چوخ تورك منشالي خالقلاردا آس و آز ائتنونيم و توپونيمينه راست گلينير.« اؤزبك ,آلتاي , قارا قالپاق و ساير تورك خالقلاري تركيبينده اوُروق , سوْي , بوْي آدي كيمي ايشله نن آز آس ائتنونيمينه : گؤي تورك يازيلاريندا آز بوُدوُن ( آز خالقي ) و آز كيشي ( آز آدامي ) آدينا , كوبان ائپيقرافياسيندا ائرئن آز آييريلتيم (آز ارنلريندن آيريلديم ) ايفاده سينه راست گلمك اولور و ساير. آذر ( آس آز + ار ) لرين بير قولو دا آز كيشي آدلانميشدير. بارتولد اوللر خريستيانليغي قبول ائتميش قافقاز توركلرينين سيراسيندا آز كيشي طايفالارينين آديني چكير. توركستان و آلتايدا آس كيسي آدلي خيلي ائتنوتوپونيم واردير. گؤي تورك يازيلاريندا آز بودون ( آز خالقي ) حاققيندا اولان معلومات ايسه علم عالمينه چوخدان بلليدير. هله 2- نجي عصرده كلاودي پتولئمئي قوزئي قافقازدا آزارا شهري و آزارابا ( آذر+اوبا ) كندي اولدوغونو گؤسترير». 15

بونلار آس آز ائتنوسو و آزاري توپونيمينين تورك منشالي اولماسينا يئترلي ثبوت حساب ائديله بيلر. آذربايجانلا باغلي اولان باشقا تورك طايفالاريندان بيري ده كاسلاردير. كاسلار و يا كاسسي لر آذربايجاندا ياشايان كاسپيلرله آدو كؤك اوخشارليغينا ماليكديرلر. كاس آدينين تاريخي منبعلرده چكيلمه سي ميلاددان قاباق 2400-نجو ايللره قاييدير . كاس آدلي بير چوخ تورك طايفاسي موجود اولموشدور. « اويغورلارين 6 طايفاسي كاس آدلانميشدير. اورتا آسيادا تورك ائلي اولان خاكاسلارين آدي كاس آديندان يارانميشدير. اورخون يازيلاريندا دوغو توركستاندا يئرلشن كاشغار آدي كاس آدلانميشدير ». 16 و ساير.

بونلاردان علاوه كاسسي و يا كاسلاردان قالان آنتروپونيملر ( شخص آدلاري ) اونلارين تورك منشالي اولمالارينا توتارلي ثبوت حساب ائديله بيلر. كاسسي شاهلارينين آدلاري : « قانداش , بؤيوك آقوم , قاش تليياش , اوُلام بوريياش ( اوُلام = چابار + بوري = بؤري = قورد ), قارينداش ( قديم توركجه ده قارداش ) قاداشمان ائنليل , قارا قارداش , قوُدور ائنليل , ... قاداشمان توُرقو » 17     ائله جه ده آتتا آنا , ماردوك , بوُررا آلبان , بوريتاش (بوري = بؤري , قورد ) , سيبار بوُقاش ,كارزي يابكو ( يابغو ) , مئ توُرقو , دوُري دوُرقو و ....

كاسسيلردن چوخلو آت آدلاري دا قاليب « تيمير آش (دمير آش ) , كاشاك تي , بوقاش , كوُروُ شئ , بو قاش , آگري ياش , حام آت تي ( خام آت تي) » . 18

بو تورك طايفالارين آذربايجاندا ياشاديغي و حاكميتي دؤرو عموميتله تكجه آذربايجاندا دئييل هئچ بؤلگه ميزده ده آريائيلرين و يا فارسلارين اولماسينا داير توتارلي هئچ بير فاكت موجود دئييلدير. حتي آذربايجاندا بئله تورك طايفالارينين قديملييي سبب اولموشدور بير چوخ تدقيقاتچيلارفيكيرلريني ده ييشيب بئله نتيجه يه گلسينلر كي « سونرا كي يوز ايلليكلرده قاباق ( اؤن ) آسيادا ياشاميش بير چوخ سوْيلار خصوصاً تورك ديلليلر شرقه , اورتا آسيا تورپاقلارينا حركت ائتميش بير نئچه يوز ايلليكدن سونرا اونلارين عكس پروسئسي باشلانميش , اونلار يئني دن ياخين وقاباق آسيايا , همچنين آذربايجان تورپاقلارينا گلميشلر». 19

آذربايجاندا ايشغوز توركلرينين ده حاكميتي موجود اولموشدور. « ميلاددان قاباق 9-10 نجو عصرلردن آذربايجانلا تانيش اولان ايشغوزلار ميلاددان قاباق 674- نجو ايلده ايسپاكانين رهبرلييي آلتيندا آذربايجانين قوزئيينه و گونئيينه گلميش ... ائله لاپ ايلك گونلردن اؤلكه ده حاكميت قورا بيلميشلر». 20

آراز چايي ساحيلينده , اونون ساغ آخاريندا هئرودوتون ساسپيرلر , آككاد يازيلارينين سوُباريوُم , شوبارو و سوبارئي ائله جه ده شومئرلرين سوُبير آدلانديرديغي تورك طايفاسي ياشاميشدير. اونلار آذربايجانين  قوزئيينده ياشاميش سووارلار , سوبيرلر » دير. 21

هون توركلري ميلادين ايلك عصرلرينده آذربايجانا گلميش و آذربايجانين يئرلي تورك اهاليسي ايله قايناييب قاريشميشلار » 22

هله « آريائيلرين ائرمنستانا ساكين اولمالاريندان قاباق بير نئچه تورك طايفاسي اورادا مسكونلاشميشدير » . 23

اسلام دؤرو عرب و فارس تاريخچيلري ده آذربايجاندا توركلرين اولماسينا داير يئترلي درجه ده معلومات وئرميشلر. طبري اؤز تاريخ اثرينده اسلامدان قاباق آذربايجاندا توركلرين اولماسينا اشاره ائدير:  « هشام بن كلبي نين فيكرينجه رائش بن قيس بن سبا ... يمنين پادشاهي ايدي و اونون پادشاهليغي منوچهر دؤرونه تصادف ائديردي . اونون سركرده لرينين دوستلاريندان بيري شمربن عطاف آذربايجاندا توركلره  يوروش ائتدي . يوروشده هر ايكي طرفدن چوخلو اؤلن و اسير دوشن اولدو و او اؤز باشينا گلنلري داش كيتابه يه يازدي كي آذربايجان اؤلكه سينده مشهور دور ». 24

حمزه اصفهاني ده ( دوغوم ايلي هجري 270 نجي ايل ) رائشين آذربايجانا قوشون چكمه سي و آذربايجان توركلري ايله دؤيوشونه اشاره ائدير» 25

محمد عوفي ايسه « جوامع الحكايات ولوامع الروايات » آدلي اثرينده عمربن عبدالعزيزين خلافتيندن (  101-99-ه.ق ) دانيشاركن همين دؤرده 20 مين آذربايجان توركونون عصياني و اونلارين 4 مين عرب قوشونو ايله دؤيوشمه سيندن صحبت آچير » 26

بلعمي ده يازير : « ... آذربايجانا داخيل اولدو. بو يوردون هاميسي توركلرين الينده ايدي . اونلاري مغلوب ائتدي » 27

اوْموي خليفه سي معاويه زامانيندا جاهليت دؤرو يمنين مشهور دونيا گؤرموش آدامي عبيدبن شريه جرهومي آدلي بير شخص وارايميش . معاويه اونو يمندن دمشقه گتيرتديرير. اونا سؤال وئرير, عبيد ين وئردييي جوابلار « اخبار عبيد بن شريه » آدلي ايله يازيليب توپلانير و سونرالار عرب تاريخچيلرينين استفاده منبعلريندن بيري اولور. عبيد هجري 67-نجي ايلده اؤلور. معاويه دئيير آللاه سنه خئير وئرسين عبيد , آذربايجانين احواليندان دانيش . عبيد جواب وئرير : آذربايجان تورك اؤلكه لريندن دير و توركلر اورادا توپلانميشلار» . 28

 

قايناقلار :

1-پروفسور شاپور رواساني « نادرستي فرضيه هاي نژادي آريا , سامي و ترك » انتشارات اطلاعات تهران 1380 صفحه 77

2-همان منبع صفحه 79

3-مهرزاد بروجردي « روشنفكران ايراني و غرب » ترجمه جمشيد شيرازي . ج: اول , نشر فرزان روز تهران 1377 صفحه 21

4-رضا بيگدلو « باستانگرايي در تاريخ معاصر ايران » نشر مركز تهران 1380 صفحه 234

5-آراز اوغلو « مختصر آذربايجان تاريخي » باكي 2000 صفحه 13

6-« آذربايجان تاريخي » آذربايجان دؤلت نشرياتي , باكي 1994 صفحه 78

7-آراز اوغلو « مختصر آذربايجان تاريخي » باكي 2000 صفحه 15

8-همان منبع صفحه 15

9-فريدون آغاسي اوغلو « آذر خالقي ( سئچمه يازيلار) » آغريداغ نشرياتي باكي 2000 صفحه 42

10-« آذربايجان تاريخي » آذربايجان دؤلت نشرياتي , باكي 1994 صفحه 80

11-فريدون آغاسي اوغلو « آذر خالقي ( سئچمه يازيلار )» آغريداغ نشرياتي باكي 2000 صفحه 48

12-ميرعلي سيداف « آذربايجان خالقينين سوْي كؤكونو دوشونركن » يازيچي نشرياتي باكي1989 صفحه 20

13-فريدون آغاسي اوغلو « آذرخالقي ( سئچمه يازيلار ) » آغريداغ نشرياتي باكي 2000 صفحه 59

14-همان منبع صفحه 19

15-همان منبع صفحه 21-19

16-اميد نيايش « آلتايلاردان سهنديميزه ( تورك مدنيتلري تاريخي ) جلد 1 تهران 1382 صفحه 148

17-همان منبع صفحه 148

18-فريدون آغاسي اوغلو « آذر خالقي ( سئچمه يازيلار ) » آغريداغ نشرياتي باكي 2000 صفحه 146

19-ماحمود اسماعيل « آذربايجان خالقينين يارانماسي » آذربايجان دؤلت نشرياتي باكي 1995 صفحه 5

20-پروفسور محمد تقي زهتابي « ايران توركلرينين اسكي تاريخي » جيلد 1 نشر اختر تبريز 1377 صفحه 570

21-ق.ووْروْشيل « آذربايجان ديلينين تشكلو تاريخينه داير قيدلر , آذربايجان فيلولوگياسي مسئله لري »باكي 1983 صفحه 38

22-محمد رحماني فر « نگاهي نوين به تاريخ ديرين تركهاي ايران » نشر اختر تبريز 1379 صفحه105

23-پورمحمدعلي شوشتري ( مهرين) , عباس « ايران نامه يا كارنامه ايرانيان در عصر اشكانيان » جلد 2 تهران 1321 صفحه 339

24-طبري محمد بن جرير « تاريخ طبري يا تاريخ الرسل و الملوك » ترجمه ائدن ابوالقاسم پاينده جلد 1 انتشارات بنياد فرهنگ ايران ,تهران 1352 صفحه 293

25-اصفهاني , حمزه بن حسن « تاريخ پيامبران و شاهان ( سني ملوك الارض و الانبيا ) , ترجمه جعفر شعار , انتشارات بنياد فرهنگ ايران , تهران 1346 صفحه 131

26-« وارليق » ژورنالي 25-نجي ايل ياز 1382 ساي 1-128 , حجت الاسلام محمد حافظ زاده « نگاهي به زبان باستان تركي » صفحه 10

27-بلعمي « تاريخنامه طبري ( گردانيده منسوب به بلعمي ) جلد 1 تصحيح محمد روش , تهران 1374 صفحه 262-263

28-پروفسورمحمد تقي زهتابي « ايران توركلرينين اسكي تاريخي » جلد 2 اختر نشرياتي 1379 صفحه 666